راههاي تعيين کاملا دقيق جهت قبله از ديرباز در کشورهاي اسلامي يکي از سوالات مهمي بوده که جغرافيدانان را به خود مشغول کرده است. براي ساخت يک مسجد، نمازخانه و حتي منازل مسکوني و انجام بسياري از فرايض شرعي نياز به دانستن جهت قبله است ....
اما اگر مي خواهيد به طور دقيق جهت قبله را تعيين کنيد، امروز را از دست ندهيد. مطمئنا تلاش براي يافتن جهت قبله با نيت انجام صحيح تر فرايض ديني بي ثواب نخواهد بود. اما چرا امروز و چگونه؟ طبق قوانين هندسه از هر نقطه بر يک کره يک عمود و فقط يک عمود مي توان رسم کرد. اگر خورشيد را که در دوردست قرار دارد يک نقطه فرض کنيم و زمين را يک کره ، خورشيد در هر لحظه بر يک نقطه از زمين عمود مي تابد. در اين زمان اجسام سايه اي در اطراف خود نخواهند داشت. يعني در وسط روز سايه اجسام محو مي شود و درست زير آنها قرار مي گيرد. آيا در همه نقاط کره زمين اين امکان وجود دارد؟ و شايد شما از آنهايي باشيد که فکر مي کنند خورشيد فقط بر استوا عمود مي تابد؟ خورشيد فقط در 2روز سال يعني اول فروردين و اول مهر بر خط استوا عمود مي تابد، در باقي اوقات سال به دليل انحناي محور گردش وضعي و گردش انتقالي کره زمين نيمه اول سال به نقاطي از نيمکره شمالي و در نيمه دوم سال به نقاطي از نيمکره جنوبي عمود مي تابد. اگر از مرکز زمين به مرکز خورشيد خطي رسم کنيم ، محور زمين که شمال و جنوب را به هم متصل مي کند (و کره زمين به دور آن حرکت وضعي دارد) عمود بر اين خط نيست و از آن 27/23 انحراف دارد همين انحراف محور زمين از خط عمود همراه با حرکت انتقالي باعث ايجاد تنوع فصول مي شود. اين انحراف محور زمين باعث مي شود که در انتهاي خرداد (انقلاب تابستاني) مدار 27/23 شمالي رودرروي خورشيد قرار گيرد. در فصل بهار موقعيت زمين نسبت به خورشيد به گونه اي تغيير مي کند که زاويه عمود تابيدن خورشيد از مدار صفر تا 27/23 در طي 93روز طي مي شود در نتيجه در هر 4روز مداري که در مقابل خورشيد قرار مي گيرد يک درجه بالاتر مي آيد. در طول تابستان اين جهت عوض مي شود و نقطه اي که خورشيد بر آن عمود مي تابد، هر 4روز يک درجه به سمت استوا نزديک مي شود تا نهايتا روز اول مهر (اعتدال پاييزي) خورشيد بر استوا عمود مي تابد. در نيمه دوم سال در نيمکره جنوبي اين عمل وضعيت ادامه مي يابد. پس هر نقطه در فاصله مدار 27/23 تا استوا دوبار در سال خورشيد در ظهر به آن عمود مي تابد. در نتيجه در مناطقي که بالاي مدار 27/23 هستند مثل کشور ما خورشيد در هيچ موقع از سال عمود نمي تابد. نکته جالب اين که خورشيد بر شهر مکه با عرض جغرافيايي 24/21 روزهاي 24خرداد و 7تير در هنگام ظهر عمود مي تابد. يعني در اين 2روز هنگام ظهر (به وقت مکه که 35دقيقه بعد از ظهر شرعي به وقت تهران است) خورشيد درست بالاي سر مکه قرار دارد و با نگاه به خورشيد مي توان جهت قبله را دقيقا تعيين کرد و شايد به جرات بتوان گفت يکي از دقيق ترين راهها براي تعيين جهت قبله است. اما در چه نقاطي از زمين اين عمل مقدور است؟ مسلما در هر نقطه اي که در هنگام ظهر مکه ، خورشيد طلوع کرده و هنوز غروب نکرده باشد و يا به عبارتي مي توان خورشيد را ديد، اين عمل مقدور است که از شرقي ترين نقاط آسيا تا ايالت هاي شرقي امريکا را شامل مي شود. با توجه به اين که اوقات شرعي مکه 35دقيقه بعد از تهران است و در تهران ظهر ساعت 07/13 مي باشد، ساعت 42/13 دقيقه به ساعت رسمي کشور مي توان جهت قبله را با اين روش تعيين کرد.
